Dieta wątrobowa – zasady i wskazania do stosowania

Dieta wątrobowa nie jest jedną, ściśle określoną dietą, lecz potocznym określeniem indywidualnie dopasowanego postępowania żywieniowego, którego celem jest odciążenie wątroby i poprawa jej pracy. Stosuje się ją u osób z chorobami wątroby, takimi jak stłuszczeniowa choroba wątroby związana z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD), zapalenie wątroby czy marskość, a jej zasady zależą od rodzaju schorzenia i stopnia zaawansowania zmian. 

Spis treści:

1. Na czym polega dieta wątrobowa i kiedy warto ją stosować?
2. Jakie produkty są zalecane w diecie wątrobowej?
3. Czego unikać na diecie wątrobowej – produkty przeciwwskazane
4. Dla kogo jest przeznaczona dieta wątrobowa?
5. Jadłospis diety wątrobowej – przykładowe menu na jeden dzień

Na czym polega dieta wątrobowa i kiedy warto ją stosować?

Dieta wątrobowa jest potocznym określeniem sposobu żywienia mającym na celu „oszczędzanie” wątroby oraz wsparcie w jej regeneracji. Nie istnieje jednak jedna dieta przy chorobach wątroby, ścisła dieta wątrobowa czy jakaś konkretna dieta na ból wątroby, a pojęcie dieta wątrobowa nie stanowi jednego, ściśle zdefiniowanego modelu żywienia. 

Współcześnie określenie „dieta wątrobowa” uznawane jest za błędne i odnosi się raczej do diety redukcyjnej oparta na zasadach zdrowego żywienia lub diety wymagającej ograniczenia konkretnych składników pokarmowych.

Wskazaniem do rozpoczęcia diety wątrobowej są wszystkie schorzenia tego narządu, prowadzące do uszkodzenia, czyli między innymi alkoholowe lub niealkoholowe stłuszczenie wątroby. Dochodzi do niego w efekcie stosowania niezdrowej, przetworzonej i obfitującej w cukry proste i tłuszcze diety oraz nadmiernego spożywania alkoholu. Do chorób wątroby mogą przyczyniać się również wirusy, w tym WZW typu A, B i C. Stosunkowo nowo odkrytym czynnikiem predysponującym do rozwoju chorób wątroby jest jej uszkodzenie przez stosowanie ziół i suplementów diety z niesprawdzonych źródeł. Mogłoby się wydawać, że składniki pochodzenia naturalnego o potencjalnym działaniu prozdrowotnym nie mogą być toksyczne dla żadnego narządu, jednak w krajach wysoko rozwiniętych ziołolecznictwo jest coraz częstszą przyczyną uszkodzeń wątroby¹.

Dobrą wiadomością jest fakt, że wątroba posiada zdolność do regeneracji. Oznacza to, że w wielu przypadkach odpowiednio wczesne wykrycie choroby i idąca za nim zmiana stylu życia oraz rozpoczęcie leczenia pozwalają na regenerację wątroby. Kiedy jednak stan nie jest regularnie monitorowany, może dojść do nieodwracalnych zwłóknień w komórkach miąższu. Dlatego tak ważne jest wykonywanie regularnie badań profilaktycznych i odpowiednio wczesne wdrożenie dobrej jakościowo diety wątrobowej.

Sprawdź także: Dieta na stłuszczenie wątroby

Jakie produkty są zalecane w diecie wątrobowej?

To, co jeść na diecie wątrobowej, a co należy ograniczać, zależy od konkretnego schorzenia wątroby. Poniżej przedstawiamy, co można jeść na diecie wątrobowej przy najczęstszej przewlekłej chorobie wątroby, jaką jest stłuszczeniowa choroba wątroby związana z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD, dawniej NAFLD). Poniższa tabela przedstawia, co można jeść na diecie wątrobowej przy MASLD.

Czego unikać na diecie wątrobowej – produkty przeciwwskazane

Postępowanie dietetyczne w stłuszczeniowej chorobie wątroby związanej z zaburzeniami metabolicznymi nie polega na stosowaniu jednej uniwersalnej diety, lecz na indywidualnym dostosowaniu jadłospisu do stanu zdrowia pacjenta. Z tego względu niektóre produkty i sposoby żywienia mogą być niewskazane, ponieważ nasilają stłuszczenie wątroby, zaburzenia metaboliczne lub proces zapalny. Nic więc dziwnego, że wiele osób zadaje sobie pytanie, gdy wątroba jest chora, czego unikać w diecie, aby nie pogłębiać stłuszczenia i zaburzeń metabolicznych. Niektóre produkty oraz nawyki żywieniowe mogą bowiem nasilać proces zapalny i dalsze uszkodzenie wątroby, dlatego ich eliminacja stanowi ważny element postępowania dietetycznego przy MASLD. 

Poniżej przedstawiono najważniejsze przeciwwskazania dietetyczne, które warto uwzględnić.

Dla kogo jest przeznaczona dieta wątrobowa?

Tzw. dieta wątrobowa nie jest jednym, uniwersalnym modelem żywienia. Jest to postępowanie dietetyczne zalecane przede wszystkim dla pacjentów z przewlekłymi schorzeniami tego narządu, takimi jak: 

• niealkoholowa i alkoholowa choroba wątroby, 
• zapalenia wątroby o różnym podłożu, 
• marskość, 
• choroby autoimmunologiczne,
• rzadkie choroby metaboliczne (np. hemochromatoza lub choroba Wilsona). 

Sposób żywienia zawsze powinien być dostosowany do rodzaju choroby, stopnia uszkodzenia wątroby, wydolności narządu oraz ogólnego stanu odżywienia pacjenta. U osób bez cech niewydolności wątroby często wystarczające jest wprowadzenie zasad zdrowej diety, natomiast w bardziej zaawansowanych stadiach choroby konieczne bywa: 

• zastosowanie diety lekkostrawnej, 
• modyfikacja podaży białka, tłuszczu,
• bilansowanie składników mineralnych. 

Tzw. dieta wątrobowa zawsze powinna być ustalana indywidualnie, najlepiej we współpracy z lekarzem i dietetykiem. Jadłospis nie powinien opierać się na ogólnych, przestarzałych schematach i zaleceniach. Zbyt restrykcyjne diety stosowane bez nadzoru specjalisty mogą nie tylko pogarszać stan zdrowia, ale i powodować tzw. efekt jo-jo. Dlatego postępowanie dietetyczne w chorobach wątroby powinno przebiegać pod okiem specjalisty i być oparte na trwałej zmianie nawyków żywieniowych.

Jadłospis diety wątrobowej – przykładowe menu na jeden dzień

Poniższy jadłospis stanowi przykład łagodnej, zbilansowanej diety wątrobowej, odpowiedniej m.in. dla osób ze stłuszczeniową chorobą wątroby (MASLD). Uwzględnia on lekkostrawne produkty i odpowiednie techniki kulinarne przygotowywania dań o umiarkowanej zawartości tłuszczu, wspierających metabolizm i pracę wątroby. Należy jednak podkreślić, że kluczowe znaczenie ma indywidualne dopasowanie jadłospisu pod względem kaloryczności, podaży białka, tłuszczu i węglowodanów, a także uwzględnienie stanu odżywienia, poziomu aktywności fizycznej i chorób współistniejących. W przypadku MASLD istotnym elementem postępowania dietetycznego jest również stopniowa redukcja masy ciała, która sprzyja zmniejszeniu stłuszczenia wątroby i poprawie parametrów metabolicznych. 

Przedstawione menu ma charakter orientacyjny i pokazuje, jak może wyglądać zbilansowane, lekkostrawne dzienne menu.

Śniadanie: Bułka graham z twarożkiem, jajkiem na miękko i warzywami

Składniki:

• 1 bułka graham
• 100 g chudego twarogu
• 1 jajko
• 2–3 rzodkiewki
• 1 łyżka drobno posiekanego koperku
• kilka plasterków świeżego ogórka
• pieprz do smaku

Sposób przygotowania:
Bułkę graham przekrój na pół. Twaróg rozgnieć widelcem, dodaj drobno posiekane rzodkiewki oraz koperek i całość delikatnie wymieszaj. Dopraw pieprzem. Jajko ugotuj na miękko (ok. 4–5 minut), obierz i przekrój na połówki. Na połówkach bułki rozsmaruj twarożek, ułóż jajko oraz plasterki świeżego ogórka. Jest to lekkie, ale sycące śniadanie dostarczające białko i błonnik.

Drugie śniadanie: Jaglanka na mleku sojowym z kakao i malinami

Składniki:

• 50 g kaszy jaglanej
• 250 ml niesłodzonego mleka sojowego
• 1 łyżeczka naturalnego kakao
• 1 garść świeżych lub mrożonych malin

Sposób przygotowania:
Kaszę jaglaną dokładnie przepłucz na sicie pod bieżącą wodą, a następnie ugotuj w mleku sojowym do miękkości. Pod koniec gotowania dodaj kakao i dokładnie wymieszaj. Gotową jaglankę przełóż do miseczki i udekoruj malinami. 

Obiad: Dorsz pieczony z warzywami, ziemniaki na parze i sałata w jogurcie

Składniki:

• 150 g filetu z dorsza
• półczerwonej papryki
• pół cukinii
• 200 g ziemniaków
• garść sałaty
• 3 łyżki jogurtu naturalnego
• pieprz, zioła prowansalskie do smaku

Sposób przygotowania:
Filet z dorsza ułóż w naczyniu żaroodpornym, dodaj pokrojoną paprykę i cukinię, posyp ziołami i piecz w temperaturze 180°C przez ok. 15–20 minut. Ziemniaki ugotuj na parze do miękkości. Sałatę wymieszaj z jogurtem naturalnym i dopraw pieprzem. 

Podwieczorek: Koktajl truskawkowy z awokado, maślanką i płatkami owsianymi

Składniki:

• 1 szklanka maślanki
• 1 garść truskawek
• ćwierć dojrzałego awokado
• 1 łyżka płatków owsianych

Sposób przygotowania:
Dojrzałe awokado obierz, pokrój w kostkę. Wszystkie składniki umieść w blenderze i zmiksuj na gładki koktajl. 

Kolacja: Sałatka z rukolą, mozzarellą light i lekkim winegretem

Składniki:

• 1 garść rukoli
• 1 pomidor
• pół ogórka zielonego
• 80 g mozzarelli light
• 1 kromka chleba graham (na grzanki)
• 1 łyżka orzeszków piniowych
• 1 łyżeczka oliwy z oliwek
• 1 łyżeczka soku z cytryny lub octu winnego
• pieprz do smaku

Sposób przygotowania:
Chleb graham pokrój w kostkę i krótko podpiecz w piekarniku. Rukolę ułóż na talerzu, dodaj pokrojonego pomidora, ogórka oraz mozzarellę. Posyp grzankami i orzeszkami piniowymi. Całość skrop oliwą i sokiem z cytryny oraz dopraw pieprzem.

Masz problem z samodzielnym planowaniem posiłków? A może nie masz czasu lub wiedzy, by zadbać o swoje codzienne menu? Pomocnym rozwiązaniem może być catering dietetyczny uwzględniający specyficzne potrzeby wynikające z chorób wątroby. Dzięki diecie pudełkowej regularne jedzenie nie będzie wyzwaniem, a odpowiednio zbilansowane dania przyczynią się do poprawy samopoczucia i funkcji wątroby. W cateringu  WygodnaDieta wiemy, że najważniejsze w prawidłowy, odżywianiu jest indywidualne podejście. Dlatego w ofercie oprócz wielu popularnych diet, np. manu odchudzającego czy diety lekkostrawnej mamy też dietę z wyborem menu. Ponadto w ramach wykupionego planu zapewniamy bezpłatne konsultacje z doświadczonym dietetykiem i profesjonalne wsparcie w doborze jadłospisu spersonalizowanego do indywidualnych wymagań.

Przypis:

Habior A., Zioła i suplementy diety a ryzyko uszkodzenia wątroby, „Gastroenterologia Kliniczna. Postępy i Standardy”, 2012.

Bibliografia:

1. European Association for the Study of the Liver (EASL), EASL Clinical Practice Guidelines on nutrition in chronic liver disease, „Journal of Hepatology”, 2019.
2. Plauth M., Bernal W., Dasarathy S. i wsp., ESPEN guideline on clinical nutrition in liver disease, „Clinical Nutrition”, 2019.
3. Habior A., Zioła i suplementy diety a ryzyko uszkodzenia wątroby, „Gastroenterologia Kliniczna. Postępy i Standardy”, 2012.
4. Ma J., Hennein R., Liu C. i wsp., Improved diet quality associates with reduction in liver fat, particularly in individuals with high genetic risk scores for nonalcoholic fatty liver disease, „Gastroenterology”, 2018.
5. Schwimmer J.B., Ugalde-Nicalo P., Welsh J.A. i wsp., Effect of a low free sugar diet vs usual diet on nonalcoholic fatty liver disease in adolescent boys: a randomized clinical trial, „JAMA”, 2019.
6. Hayat U., Siddiqui A.A., Okut H. i wsp., The effect of coffee consumption on non-alcoholic fatty liver disease and liver fibrosis: a meta-analysis of epidemiological studies, „Annals of Hepatology”, 2021.
7. Bravi F., Bosetti C., Tavani A. i wsp., Coffee and the risk of hepatocellular carcinoma and chronic liver disease: a systematic review and meta-analysis of prospective studies, „European Journal of Cancer Prevention”, 2017.
8. Kosmalski M., Niealkoholowe stłuszczenie wątroby z cukrzycą typu 2 – niedoceniony problem kliniczny, „Diabetologia Praktyczna”, rok wydania wg źródła.