Zespół policystycznych jajników – objawy, przyczyny i dieta

Leczenie PCOS zwykle obejmuje nie tylko farmakoterapię, ale i stosowanie specjalnego jadłospisu. Kobiety najczęściej są w stałym kontakcie z lekarzem, dietetykiem oraz psychologiem. Sprawdź, co to jest zespół policystycznych jajników, jakie są jego przyczyny i objawy oraz jak przebiega leczenie.

Spis treści:

1. PCOS – co powoduje to schorzenie?
2. Najczęstsze objawy PCOS
3. Przyczyny rozwoju zespołu policystycznych jajników
4. Diagnostyka i leczenie PCOS
5. Znaczenie diety w leczeniu PCOS
   • Węglowodany
   • Białko
   • Tłuszcze
   • Indeks glikemiczny 
6. Jakie produkty wspierają równowagę hormonalną?
7. PCOS a płodność – co warto wiedzieć?

PCOS – co powoduje to schorzenie?

Zespół policystycznych jajników (PCOS) to metaboliczne zaburzenie endokrynologiczne, które występuje u kobiet w wieku rozrodczym. Szacuje się, że choroba dotyka około 10% populacji. Pacjentki cierpiące na PCOS mają skłonność do:

• zaburzeń rozrodczych, 
• zaburzeń metabolicznych,
• zaburzeń sercowo-naczyniowych. 

PCOS można rozpoznać u dorosłych kobiet w przypadku występowania 2 z 3 następujących kryteriów:

• rzadkie owulacje lub ich brak;
• potwierdzona badaniami nadmierna aktywność hormonów o działaniu androgennym (testosteron, dihydrotestosteron, androstendion i dehydroepiandrostendion (DHEA));
• cechy policystycznych jajników (PCO) w obrazie ultrasonograficznym po wykluczeniu innych patologii cechujących się hiperandrogenizmem (nadmiernym wydzielaniem androgenów, czyli męskich hormonów).

Najczęstsze objawy PCOS

Syndrom policystycznych jajników diagnozuje się zarówno u kobiet z prawidłową masą ciała i regularnymi cyklami owulacyjnymi, u których objaw wielotorbielowatości jajników wykryto podczas rutynowego badania USG, jak i u pacjentek z w pełni występującymi objawami choroby. 

Do objawów zespołu policystycznych jajników zaliczamy:

• problemy z zajściem w ciążę, a nawet niepłodność, 
• insulinooporność,
• nadwagę lub otyłość, 
• dyslipidemię, która charakteryzuje się podwyższonym stężeniem cholesterolu LDL, trójglicerydów i cholesterolu,
• hirsutyzm – czyli nadmierne owłosienie, 
• trądzik, 
• nadmierne wypadanie włosów lub łysienie, 
• depresję.

W ciągu ostatnich kilku lat stwierdzono, że zespół policystycznych jajników może nieść za sobą długofalowe konsekwencje zdrowotne. Najczęściej objawy syndromu policystycznych jajników wiążą się z:

• zaburzeniami metabolicznymi – hiperinsulinemią (podwyższonym poziomem insuliny we krwi), insulinoopornością, upośledzeniem funkcji komórek beta trzustki, cukrzycą typu II, otyłością i hiperlipidemią (zaburzeniami cholesterolu i trójglicerydów w osoczu krwi),
• zwiększonym ryzykiem chorób układu krążenia (nadciśnienia tętniczego, miażdżycy czy zaburzeń lipidowych),
• zwiększonym ryzykiem nowotworu endometrium.
   

Przyczyny rozwoju zespołu policystycznych jajników

Aby zrozumieć przyczyny zespołu policystycznych jajników, warto lepiej zapoznać się z tym, czym dokładnie to PCOS jest. Co leży u podstaw choroby? PCOS to zaburzenie równowagi hormonalnej – organizm produkuje za dużo androgenów (hormonów męskich), które zakłócają prawidłowe dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych. 

Taka sytuacja prowadzi do przewagi pęcherzyków niedojrzałych, zaburzeń owulacji i stopniowego powstawania licznych torbieli na jajnikach. Istotną rolę w tym procesie odgrywa insulinooporność – stan, w którym komórki wykazują obniżoną wrażliwość na insulinę. 

W odpowiedzi organizm intensyfikuje jej wydzielanie. Taki stan dodatkowo stymuluje produkcję androgenów przez jajniki i nadnercza. W rezultacie powstaje błędne koło zaburzeń hormonalnych oraz metabolicznych, co prowadzi do nieregularnych cykli miesiączkowych, trądziku czy problemów z płodnością.

Z perspektywy klinicznej, najczęściej rozpoznaje się zespół policystycznych jajników u kobiet z nadwagą, otyłością oraz zaburzeniami gospodarki węglowodanowej. PCOS diagnozuje się też u pacjentek, u których schorzenie ma podłoże genetyczne. Wpływ na rozwój zespołu mają także czynniki środowiskowe, m.in. przewlekły stres, dieta bogata w wysoko przetworzoną żywność czy brak aktywności fizycznej. 

U niektórych kobiet objawy pojawiają się już w okresie dojrzewania, a opóźniona diagnoza utrudnia kontrolę samych symptomów, ale także odnalezienie przyczyn choroby policystycznych jajników.

Sprawdź także: Dieta przy niedoczynności tarczycy. Co jeść, a czego unikać?

Diagnostyka i leczenie PCOS

Jak przebiega diagnostyka zespołu policystycznych jajników? Proces polega na analizie objawów klinicznych, ocenie gospodarki hormonalnej oraz badaniu ultrasonograficznym jajników. Lekarz bierze pod uwagę zaburzenia cyklu miesiączkowego, cechy nadmiaru androgenów i charakterystyczny obraz jajników z licznymi drobnymi pęcherzykami widoczny w USG.

Wśród kobiet z PCOS często obserwuje się otyłość. Modyfikacja diety i stylu życia może poprawić funkcje rozrodcze i płodność. Ponadto u nowo zdiagnozowanych pacjentek zaleca się wizytę u psychologa, która jest pierwszym krokiem w identyfikacji potencjalnych zaburzeń psychicznych. 

Metody stosowane w leczeniu objawów policystycznych jajników zależą przede wszystkim od pożądanego efektu klinicznego: 

• leczenia niepłodności, 
• regulacji zaburzeń miesiączkowania, 
• łagodzenia objawów hiperandrogenizmu (najczęściej hirsutyzmu, który charakteryzuje się nadmiernym owłosieniem typu męskiego, obniżeniem barwy głosu, wzrostem masy mięśniowej, łojotokiem, trądzikiem, łysieniem typu męskiego oraz brakiem miesiączki), 
• leczenia otyłości.

Znaczenie diety w leczeniu PCOS

Leczenie zespołu policystycznych jajników wymaga wielowymiarowego działania. Zmiana stylu życia może wpłynąć na masę ciała, wskaźnik BMI, poziom glukozy i insuliny we krwi oraz zapobiegać długofalowym skutkom choroby. 

Dietoterapia powinna być dobrana indywidualnie do aktualnego stanu zdrowia i potrzeb pacjentki. Badania dowodzą, że w przypadku pacjentek zmagających się z nadwagą lub otyłością redukcja masy ciała: 

• obniża stężenie testosteronu, 
• zwiększa stężenie SHBG (globuliny wiążącej hormony płciowe), 
• przywraca regularne miesiączki oraz stymuluje pojawianie się spontanicznych owulacji,
• zmniejsza ryzyko insulinooporności i cukrzycy typu II.

Węglowodany

Węglowodany są głównym źródłem energii dla organizmu. Powinny pokryć 30-50% całkowitego zapotrzebowania energetycznego. Ich źródłem w diecie kobiet z PCOS powinny być przede wszystkim:

• pełnoziarniste produkty zbożowe: pieczywo pełnoziarniste, płatki owsiane, otręby, brązowy ryż, grube kasze, razowy makaron;
• nasiona roślin strączkowych: groch, fasola, bób, soja, soczewica;
• warzywa i owoce.

Białko

Białko jest podstawowym makroskładnikiem w diecie i dostarcza do organizmu niezbędne aminokwasy. Zapotrzebowanie na ten makroskładnik wynosi 15–20% dziennego zapotrzebowania energetycznego. Jego źródła to: 

• mięso: kurczak, indyk, wołowina, wieprzowina,
• ryby: makrela, pstrąg, śledź, miruna, łosoś,
• nabiał: mleko, kefir, jogurt, ser,
• jaja,
• nasiona roślin strączkowych. 

Sprawdź także: Dieta w chorobie Hashimoto – zasady. Co jeść, a czego unikać przy chorobie Hashimoto?

Tłuszcze

Tłuszcze pełnią funkcję energetyczną, budują błony komórkowe, warunkują równowagę hormonalną i uczestniczą w syntezie istotnych związków. Powinny dostarczać około 30–40% energii. Dzieli się je na:

• nasycone kwasy tłuszczowe: masło, przetwory mleczne i smalec,
• jednonienasycone kwasy tłuszczowe: olej rzepakowy, oliwa z oliwek, orzechy laskowe i migdały,
• wielonienasycone kwasy tłuszczowe: omega-3 (tłuste morskie ryby w diecie: makrela, śledź, sardynka, łosoś, olej lniany, rzepakowy, orzechy włoskie), oraz omega-6 (olej słonecznikowy, kukurydziany).

Dieta powinna opierać się o wielonienasycone i jednonienasycone kwasy tłuszczowe. Spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych należy ograniczyć do 10% energii diety. 

Indeks glikemiczny 

Ze względów zdrowotnych należy również zwracać uwagę na skomponowanie jadłospisu opierającego się o niski ładunek i indeks glikemiczny. Produkty o niskim indeksie glikemicznym to m.in.:

• warzywa kapustne, ogórki, brokuły, kalafior, pomidory, papryka, rzepa, szparagi, grzyby,
• świeże owoce jagodowe i cytrusy; 
• chleb razowy i pełnoziarnisty, przetwory zbożowe z pełnego przemiału,
• orzechy i nasiona.

Jeśli nie wiesz, jak skomponować jadłospis, który korzystnie wpłynie na stan Twojego zdrowia, rozważ dietę pudełkową z niskim indeksem glikemicznym. Pamiętaj, że w przypadku każdej diety najważniejsze jest dopasowanie jej do indywidualnych potrzeb organizmu i celów. Taką możliwość oferujemy w cateringu Wygodna Dieta. W ramach wykupionego planu zapewniamy Ci bezpłatne konsultacje z doświadczonym dietetykiem i profesjonalne wsparcie w doborze jadłospisu pudełkowego i spersonalizowaniu go do Twoich osobistych wymagań.

Jakie produkty wspierają równowagę hormonalną?

W ostatnich latach coraz częściej zauważa się pozytywny wpływ przeciwutleniaczy na zdrowie człowieka. Korzyści ich obecności w diecie obserwuje się również u pacjentek z zespołem policystycznych jajników. Antyoksydanty stanowią naturalne wsparcie w profilaktyce wielu schorzeń metabolicznych i są zalecane m.in. w diecie dla zdrowia psychicznego. 

Stres oksydacyjny to brak równowagi między produkcją wolnych rodników a zdolnością organizmu do obrony przed ich szkodliwym działaniem, co powoduje uszkodzenia DNA.

Przeciwutleniacze to m.in.: 

• beta-karoten – owoce i warzywa o żółtej, zielonej i pomarańczowej barwie, np.: marchew, dynia, szpinak, papryka, pomidory, morele, wiśnie, brzoskwinie, pomarańcze,
• witamina C – warzywa i owoce, np.: papryka, natka pietruszki, brokuł, kalarepa, pomidory, kapusta biała, sałata, fasolka szparagowa, agrest, maliny, truskawki,
• witamina E – oleje roślinne, margaryny, pieczywo pełnoziarniste, orzechy laskowe, migdały,
• związki polifenolowe – flawonole (cebula, jarmuż, brokuł, ciemne winogrono, jabłka, herbata), flawony (seler, cytryna, czerwona papryka, pietruszka), flawanony (pomarańcze, cytryna, grejpfruty), flawanole (winogrono, jabłka, herbata zielona i czarna, fasola), izoflawony (soja, warzywa strączkowe), antocyjany (czarna porzeczka, truskawki, bakłażan, kapusta, aronia), fenolokwasy (białe winogrona, oliwki, kapusta, kiwi, jabłka, wiśnie, pomidory, brzoskwinie, śliwki, jabłka).

PCOS a płodność – co warto wiedzieć?

Zespół policystycznych jajników należy do najczęstszych przyczyn zaburzeń płodności u kobiet w wieku rozrodczym. 

• PCOS wiąże się z przewlekłymi zaburzeniami owulacji – dojrzała komórka jajowa nie zostaje uwolniona w każdym cyklu, przez co szansa na naturalne poczęcie maleje.
• Kobiety często mają nieregularne, rzadkie miesiączki lub długie cykle bez owulacji, które przekładają się na mniejszą liczbę dni płodnych. 
• Zwiększone stężenie androgenów dodatkowo zaburza prawidłowe dojrzewanie pęcherzyków w jajnikach, wpływa na jakość śluzu szyjkowego oraz oddziałuje na macicę, utrudniając zagnieżdżenie się zarodka.

Warto podkreślić, że diagnoza PCOS nie oznacza trwałej niepłodności. Wielu pacjentkom udaje się uzyskać regulare owulacje po wprowadzeniu modyfikacji stylu życia. Redukcja masy ciała, aktywność fizyczna i zbilansowana dieta wspierają równowagę hormonalną. U niektórych kobiet konieczne okazuje się zastosowanie farmakoterapii (np. indukcji owulacji). 

Współczesne metody leczenia i indywidualne podejście do pacjentki umożliwiają uzyskanie ciąży u zdecydowanej większości kobiet z PCOS. Stała współpraca z ginekologiem i regularna kontrola parametrów hormonalnych zwiększają szanse na powodzenie terapii i bezpieczne donoszenie ciąży.